سوم يا چهارمش بوده بر زبان مادرىاش كه زبان تركى بوده در روحش تفوق پيدا كرده بود . يا انسان هميشه خودش را در مقابل اعتقادات مذهبى كه تقليدىِ جامعه است آزاد مىبيند ؛ يعنى در ابتدا انسان از محيطش ، از پدر و مادرش ، از مدرسه‌اش مىگيرد ، ولى بعد خودش را در مقابل داده‌هاى مدرسه و محيط ، مستقل و آزاد مىبيند ، يعنى مىبيند كه مىتواند راه ديگرى غير از اين راه ، عقيدهء ديگرى غير از اين عقيده را انتخاب كند . يا اگر فرضاً اصل آن عقيده‌اش را عوض نكند در كيفيت و خصوصيات آن عقيده تغيير مىدهد . مثلًا مسلمان بوده ، پدر و مادرش مسلمان بوده‌اند خودش هم مسلمان ، ولى بسا هست رنگ و شكل مسلمانى اين با رنگ و شكل مسلمانى پدر و مادرش كه مسلمانى را از آنها گرفته فرق كرده ، حالا يا بهتر شده يا بدتر ، ولى به هرحال مىتواند تغيير بدهد . پس انسان در مقابل جامعه استقلال كامل ندارد و بر خلاف آنچه كه اگزيها « 1 » مىگويند همه چيز را اختيار و انتخاب نمىكند ، خيلى چيزها را جامعه جبراً به او مىدهد ، ولى حتى در مقابل داده‌هاى جبرى جامعه اختيار دارد كه اينها را از خودش طرد كند . اين است كه در عين حال جبر حاكم نيست ، يعنى در عين اينكه افراد در مقابل جامعه مقدارى از استقلال خودشان را از دست مىدهند ، آن طورى هم كه امثال دوركهيم تعيين كرده‌اند نيست كه فرد فقط يك ظرف خالى است ، خودش چيزى نيست ؛ اين ظرف از هرچه پرشده همان را مىتوانيم از آن بگيريم ؛ اگر از آب پرشده ، آب از آن بگيريد ، از شير پر شده شير از آن بگيريد ، از سكنجبين پر شده سكنجبين بگيريد ، چيز ديگر نبايد توقع داشته باشيد . اين‌طور نيست . سرّش مسئلهء فطرت است . هفتهء آينده ان شاء اللَّه يادتان باشد كه حتماً از بحث فطرت شروع كنيم كه اين بحث جبر و اختيار و بحث استقلال فرد درست حل بشود . مسئلهء فطرت در اسلام زيربناى بسيارى از افكار اخلاقى و افكار اجتماعى و افكار سياسى اسلام است .

--> ( 1 ) [ يعنى اگزيستانسياليست ها ]